به گزارش روابط عمومی دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران، سرخک و سرخجه اگرچه به دنبال اجرای برنامه‌های گسترده واکسیناسیون در کشور به مرحله حذف رسیده‌اند، اما همچنان به دلیل قدرت بالای سرایت سرخک و عوارض جدی سرخجه در دوران بارداری، از اولویت‌های مهم نظام مراقبت بیماری‌های واگیر به شمار می‌روند.

در همین زمینه و همزمان با تأیید مجدد عملکرد آزمایشگاه ملی تشخیص سرخک و سرخجه ایران در برنامه ارزیابی کیفیت خارجی مولکولی سازمان جهانی بهداشت، گفت‌وگویی با دکتر وحید سلیمی مسئول آزمایشگاه ملی تشخیص سرخک و سرخجه ایران

انجام شده است که متن آن در ادامه می‌آید:

 آقای دکتر ضمن عرض سلام و خسته نباشید، لطفاً بفرمایید سرخک و سرخجه امروز چه جایگاهی در نظام سلامت کشور دارند؟

در ابتدا از شما تشکر میکنم که این وقت را در اختیار اینجانب قرار دادین. باید عرض کنم اگرچه امروزه به لطف واکسیناسیون گسترده، کمتر شاهد موارد این بیماری‌ها هستیم، اما نباید فراموش کنیم که سرخک (Measles) یکی از مسری‌ترین بیماری‌های ویروسی شناخته شده در انسان است. این بیماری می‌تواند عوارض جدی مانند پنومونی، انسفالیت و حتی مرگ ایجاد کند. به همین دلیل، حتّی پس از حذف بیماری نیز کوچک‌ترین کاهش در سطح ایمنی جامعه می‌تواند زمینه بازگشت آن را فراهم کند.

در مورد سرخجه (Rubella) هم موضوع بسیار مهم است. شاید بیماری در بسیاری از افراد خفیف باشد، اما اگر یک خانم باردار به آن مبتلا شود، ممکن است عوارض بسیار جدی برای جنین ایجاد کند. بنابراین حفاظت از جامعه در برابر هر دو بیماری همچنان یک اولویت مهم برای نظام سلامت است.

 

ایران در تاریخ شناخت بیماری سرخک چه جایگاهی دارد؟

این موضوع برای ما ایرانیان مایه افتخار است. بیش از هزار سال پیش، زکریای رازی فیلسوف و پزشک برجسته ایرانی برای نخستین بار سرخک و آبله را از یکدیگر تفکیک کرد و توصیف علمی دقیقی از این بیماری‌ها ارائه داد. در واقع، بخشی از تاریخ علمی شناخت سرخک در جهان به نام یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان ایرانی گره خورده است. البته هنوز هم متاسفانه به این دانشمند بزرگ و آثار ایشان به خوبی پرداخته نشده است و حتی خیلی‌ ها نمی‌دانند که مزار ایشان درست همین‌جا، در شهر ری در دل تهران قرار دارد.

 

لطفاً بفرمایید آزمایشگاه ملی تشخیص سرخک و سرخجه چگونه شکل گرفت؟

فعالیت‌های آزمایشگاهی کشور در زمینه سرخک سابقه‌ای طولانی دارد. در دهه‌های ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ که هنوز موارد سرخک در کشور مشاهده می‌شد، نیاز به یک مرکز مرجع برای تشخیص دقیق بیماری و پشتیبانی از نظام مراقبت بیش از پیش احساس شد. در همین جا لازم می‌دانم از سرکار خانم دکتر طلعت مختاری آزاد، استاد پیشکسوت ویروس‌شناسی پزشکی دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران یاد کنم. ایشان با نگاه علمی و آینده‌نگرانه، پایه‌های آزمایشگاه ملی تشخیص سرخک و سرخجه را بنا نهادند و نقش مهمی در شکل‌گیری نظام آزمایشگاهی سرخک و سرخجه کشور و ارتباط آن با شبکه جهانی آزمایشگاه های سازمان بهداشت جهانی (WHO) داشتند.

همزمان با اجرای برنامه‌های ملی کنترل سرخک و به‌ویژه پس از واکسیناسیون گسترده سال ۱۳۸۲، این ظرفیت‌ها توسعه پیدا کرد و آزمایشگاه ملی تشخیص سرخک و سرخجه با حمایت WHO تجهیز شد. امروز این آزمایشگاه به عنوان عضو شبکه جهانی آزمایشگاه‌های سرخک و سرخجه فعالیت می‌کند و بیش از سه دهه است که به طور مستمر با WHO همکاری دارد.

 

مهم‌ترین دستاورد کشور در این حوزه چه بوده است؟

بدون تردید واکسیناسیون همگانی سرخک و سرخجه در سال ۱۳۸۲ نقطه عطفی در تاریخ سلامت کشور بود. در آن برنامه بیش از ۳۳ میلیون نفر در گروه سنی ۵ تا ۲۵ سال  واکسینه شدند و زمینه برای قطع گردش بومی ویروس فراهم شد.

نتیجه این تلاش‌ها در سال ۲۰۱۹ میلادی نمایان شد؛ زمانی که WHO حذف سرخک و سرخجه در ایران را تأیید کرد. البته این موفقیت حاصل کار یک فرد یا یک مرکز نبود، بلکه نتیجه تلاش هماهنگ هزاران نفر در سراسر کشور بود.

 

آقای دکتر، برنامه ارزیابی کیفیت خارجی مولکولی (mEQA) چیست و چرا تأیید آزمایشگاه ایران در این برنامه اهمیت دارد؟

برنامه mEQA یا پروفیشنسی تست ابتکاری از سوی WHO می باشد که کیفیت آزمایش‌های مولکولی آزمایشگاه‌های مرجع را در سطح بین‌المللی ارزیابی می‌کند. آزمایشگاه‌های منتخب از سراسر دنیا در این برنامه شرکت می‌کنند و موفقیت در آن، نشانه‌ای از دقت و استاندارد بودن کار آن‌هاست.

خوشبختانه آزمایشگاه ملی تشخیص سرخک و سرخجه ایران که در دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران مستقر است، در سال ۲۰۲۵ ملادی هم موفق به کسب تأییدیه WHO در این برنامه شد. این دستاورد نشان می‌دهد که متخصصان ما در تشخیص مولکولی سرخک و سرخجه در سطح جهانی مورد تایید هستند و می‌توانند نقش فعالی در همکاری‌های بین‌المللی ایفا کنند.

 

آزمایشگاه ملی تشخیص سرخک و سرخجه امروز چه خدماتی ارائه می‌دهد؟

یکی از مهم‌ترین وظایف ما بررسی نمونه‌های بیماران مشکوک به سرخک و سرخجه از سراسر کشور است. هر مورد مشکوک که در هر نقطه از ایران شناسایی شود، نمونه‌های آن طبق دستورالعمل‌های کشوری به آزمایشگاه ملی ارسال می‌شود.

در این مرکز آزمایش‌های سرولوژی، تست‌های مولکولی و در موارد لازم جداسازی ویروس در کشت سلولی بر اساس استانداردهای WHO انجام می‌شود. علاوه بر تشخیص بیماری، می‌توانیم با تعیین ژنوتایپ ویروس و رسم درخت فیلوژنتیک به همراه شواهد اپیدمیولوژیک مشخص کنیم که ویروس از چه منشأیی بوده و آیا مورد وارداتی است یا خیر.

 

فرآیند شناسایی و بررسی موارد مشکوک به سرخک و سرخجه چگونه انجام می‌شود؟

بر اساس دستورالعمل نظام مراقبت سرخک و سرخجه، از تمامی موارد مشکوک دارای تب و بثورات جلدی نمونه‌گیری انجام می‌شود. از هر بیمار سه نوع نمونه شامل سرم، سواب گلو و ادرار گرفته می‌شود و نمونه‌ها در شرایط استاندارد زنجیره سرد از سراسر کشور به مرکز ملی ارسال می‌شوند.

سپس با استفاده از روش‌هایELISA  وRT-PCR و تعیین توالی بر پایه روش Sanger نمونه‌های بیماران بر اساس استانداردهای WHO مورد بررسی قرار می گیرند. این بررسی‌ها علاوه بر تأیید موارد بیماری، امکان ردیابی ژنتیکی ویروس‌ها و تشخیص موارد وارداتی را نیز فراهم می‌کنند

 

در مرحله حذف بیماری، کیفیت نمونه‌گیری و ارسال نمونه‌ها چه اهمیتی دارد؟

سوال بسیار مهمی است. در مرحله حذف بیماری، هر مورد مشکوک اهمیت ویژه‌ای دارد. به همین دلیل ثبت دقیق اطلاعات اپیدمیولوژیک، به‌ویژه سابقه و تاریخ واکسیناسیون، اهمیت بسیار زیادی دارد. در برخی موارد، ثبت نادرست اطلاعات می‌تواند موجب تفسیر اشتباه نتایج شود.

نمونه‌ها باید به صورت صحیح برچسب‌گذاری، بسته‌بندی و در شرایط استاندارد زنجیره سرد و در کوتاه‌ترین زمان ممکن به آزمایشگاه مرجع کشوری منتقل شوند. رعایت این استانداردها موجب حفظ کیفیت نمونه‌ها و افزایش دقت نتایج آزمایشگاهی می‌شود

 

چرا پس از حذف بیماری سرخک همچنان پایش ایمنی جمعیت اهمیت دارد؟

در واقع حذف بیماری به معنای پایان کار نیست. در دوران پس از حذف، به دلیل کاهش یا توقف گردش ویروس وحشی، فرصت تقویت طبیعی ایمنی در افراد واکسینه‌شده کاهش می‌یابد. در نتیجه ممکن است در برخی گروه‌های سنی، به‌ویژه نسل‌هایی که تنها ایمنی ناشی از واکسن را تجربه کرده‌اند، سطح آنتی‌بادی‌های محافظتی به مرور زمان کاهش پیدا کند.

البته کاهش سطح آنتی‌بادی لزوماً به معنای از بین رفتن کامل حفاظت نیست، زیرا حافظه ایمنی و پاسخ‌های سلولی نیز در محافظت افراد نقش مهمی دارند. با این حال، پایش مستمر وضعیت ایمنی جمعیت برای شناسایی به‌موقع شکاف‌های احتمالی ایمنی ضروری است

 

برخی افراد با دیدن موارد پراکنده سرخک نگران کاهش اثربخشی واکسن هستند. نظر شما چیست؟

خوشبختانه شواهدی مبنی بر کاهش اثربخشی برنامه واکسیناسیون کشور وجود ندارد. واکسن سرخک همچنان یکی از مؤثرترین واکسن‌های مورد استفاده در جهان است و برنامه ایمن‌سازی ایران نیز عملکرد بسیار موفقی داشته است.

آنچه گاهی باعث مشاهده موارد بیماری می‌شود، بیشتر به وجود شکاف‌های ایمنی در برخی مناطق یا گروه‌های جمعیتی، جابه‌جایی جمعیت، مهاجرت و ورود ویروس از خارج کشور مربوط است. به همین دلیل ما علاوه بر واکسیناسیون، روی شناسایی و رفع این شکاف‌های ایمنی نیز تمرکز داریم

 

آقای دکتر چرا با وجود مشاهده کاهش آنتی‌بادی در برخی گروه‌های سنی، طغیان گسترده‌ای در کشور رخ نداده است؟

این موضوع چند دلیل دارد. نخست اینکه پوشش واکسیناسیون کودکان در کشور همچنان در سطح بسیار مطلوبی قرار دارد و این امر مانع گردش گسترده ویروس می‌شود. دوم اینکه وجود حافظه ایمنی و پاسخ‌های سلولی می‌تواند حتّی در افرادی که سطح آنتی‌بادی قابل اندازه‌گیری پایینی دارند، تا حدی نقش محافظتی ایفا کند. سوم اینکه در شرایط حذف بیماری، ورود ویروس معمولاً از طریق موارد وارداتی صورت می‌گیرد و تا زمانی که تعداد افراد حساس در جامعه به حد قابل توجهی نرسد، انتقال پایدار ویروس اتفاق نمی‌افتد. با این حال، تجمع تدریجی افراد حساس در برخی گروه‌های سنی می‌تواند در آینده خطر بروز طغیان‌های بزرگ‌تر را در صورت ورود ویروس افزایش دهد و به همین دلیل پایش مستمر ویروس و حفظ پوشش بالای واکسیناسیون در کشور ضروری است.

 

سخن پایانی

اگر امروز کشور عزیزمان ایران توانسته است حذف سرخک و سرخجه را حفظ کند، این موفقیت حاصل تلاش بی‌وقفه همکارانی است که شاید نامشان کمتر شنیده شده است؛ از کارشناسان مراقبت بیماری‌ها و کارکنان شبکه‌های بهداشت گرفته تا نمونه‌گیران، کارشناسان آزمایشگاه‌ها، ویروس‌شناسان، اپیدمیولوژیست‌ها  و همکاران حوزه تولید واکسن.

در آزمایشگاه ملی تشخیص سرخک و سرخجه بسیاری از این همکاران از سالهای گذشته تاکنون و حتّی در شرایط دشوار کشور، بدون هیچ چشم داشتی مسئولیت خود را انجام داده‌اند. من معتقدم زحمات این همکاران گرامی باید بیشتر دیده شود. قدردانی از این سرمایه‌های انسانی نه تنها یک وظیفه اخلاقی است، بلکه باعث می‌شود انگیزه و امید برای ادامه این مسیر ارزشمند حفظ شود.

 در پایان  از حمایت های صمیمانه مرکز مبارزه با بیماریهای واگیر وزرات بهداشت ، WHO و دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران کمال تشکر و قدردانی را دارم. موفقیت ایران در حذف سرخک و سرخجه حاصل دانش، تعهد، همدلی و تلاش بی‌وقفه همه همکاران حوزه سلامت است و امیدواریم با استمرار این تلاش‌ها، کشور همچنان در مسیر حفظ این دستاورد ارزشمند ملی گام بردارد.