هاری؛ بیماری‌ای کشنده که پیشگیری از آن در دست ماست
سالانه بیش از ۴۴۵ هزار نفر در ایران گزیده می‌شوند و هاری همچنان جان می‌گیرد، بیماری‌ای که پس از بروز علائم تقریباً صد درصد کشنده است، اما با یک اقدام ساده و به‌موقع پس از گزش، کاملاً قابل پیشگیری است.
به گزارش روابط عمومی دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران، به مناسبت روز جهانی هاری، با دکتر جواد رفیع نژاد، رئیس دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران و استاد تمام گروه بیولوژی و کنترل ناقلین، به گفتگو نشستیم.
آقای دکتر، هاری چه نوع بیماری است و چرا این‌قدر خطرناک محسوب می‌شود؟
هاری یک بیماری ویروسی بسیار خطرناک است که دستگاه عصبی مرکزی را درگیر می‌کند. ویژگی هشداردهنده این بیماری آن است که به‌محض بروز علائم بالینی، مرگ‌ومیر آن نزدیک به ۱۰۰ درصد است. با این حال، اگر اقدامات پیشگیری بلافاصله پس از مواجهه آغاز شود، بیماری تقریباً به‌طور کامل قابل پیشگیری است. این تناقض ظاهری — بیماری‌ای کشنده که کاملاً قابل پیشگیری است — همان چیزی است که باید مردم را به جدی گرفتن هر گزش حیوانی وادار کند.
آمارها نشان‌دهنده رشد نگران‌کننده‌ای هستند. وضعیت فعلی کشور چگونه است؟
متأسفانه روند حیوان‌گزیدگی در کشور طی دو دهه گذشته صعودی بوده است. در سال ۱۴۰۴، بیش از ۴۴۵ هزار مورد حیوان‌گزیدگی ثبت شده است، رقمی که نسبت به ابتدای دهه ۱۳۸۰ حدود ۹ برابر شده است. در همین سال، ۲۰ نفر بر اثر هاری جان خود را از دست دادند. این مرگ‌ها کاملاً قابل پیشگیری بودند و نشان می‌دهد که هنوز شکاف‌هایی در آگاهی عمومی و دسترسی به خدمات وجود دارد.
چه حیواناتی بیشترین خطر را دارند؟
سگ‌ها عمده‌ترین ناقل هاری به انسان هستند. گربه‌ها نیز در شمار قابل‌توجهی از موارد نقش دارند. در کنار این‌ها، حیوانات وحشی مانند گرگ، شغال و روباه نیز می‌توانند منشأ آلودگی باشند، هرچند سهم کمتری دارند. به همین دلیل، هر گزش توسط هر حیوانی باید جدی گرفته شده و بررسی شود.
در صورت گزیده‌شدن توسط حیوان، فرد باید چه اقداماتی انجام دهد؟
اولین و فوری‌ترین اقدام، شستشوی کامل محل زخم با آب و صابون ، حداقل به مدت پانزده دقیقه است . این ساده‌ترین و مؤثرترین اقدام اولیه است. پس از آن، فرد باید هرچه سریع‌تر به یکی از واحدهای پیشگیری و مراقبت از هاری مراجعه کند. در این واحدها، واکسن کزاز و هاری بر اساس دستورالعمل ملی تزریق می‌شود و در موارد پرخطر، سرم ایمونوگلوبولین ضد هاری نیز داده می‌شود. تکمیل کامل دوره واکسیناسیون از جمله مراجعه در روز سوم و هفتم ضروری است. نیمه‌کاره گذاشتن واکسیناسیون، حمایت کافی را فراهم نمی‌کند.
این خدمات برای مردم هزینه‌ای دارد؟
واکسن هاری و کزاز برای مراجعه‌کننده کاملاً رایگان است. اما هزینه واقعی این خدمات برای نظام سلامت کم نیست، هر دوره کامل پیشگیری پس از گزش، شامل واکسن و سرم، حدود ۲۰ تا ۲۴ میلیون تومان برای دولت هزینه دارد. هزینه سالانه واکسن ضد هاری در کشور بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ میلیارد تومان برآورد شده است. این ارقام نشان می‌دهد که پیشگیری از گزش از طریق واکسیناسیون حیوانات و رعایت احتیاط نه‌تنها برای سلامت فرد، بلکه برای منابع ملی نیز اهمیت دارد.
چه باید با حیوان گزنده کرد؟
اگر حیوان شناخته‌شده است سگ یا گربه خانگی باید حداقل ۱۰ روز تحت نظر دامپزشک قرار بگیرد. اگر حیوان در این مدت سالم بماند، احتمال انتقال هاری در زمان گزش بسیار کم بوده است. اما اگر حیوان بمیرد، ناپدید شود یا علائم مشکوک نشان دهد، اقدامات پیشگیری برای فرد گزیده‌شده باید بدون تأخیر تکمیل شود. این ۱۰ روز برای تصمیم‌گیری درباره ادامه یا قطع واکسیناسیون فرصت کلیدی است.
در سطح جامعه چه اقداماتی لازم است؟
سازمان بهداشت جهانی تأکید دارد که کنترل بیماری در منبع یعنی در حیوانات کلیدی‌ترین اقدام برای حذف چرخه هاری در انسان است. واکسیناسیون حداقل ۷۰ درصد جمعیت سگ‌ها برای قطع زنجیره انتقال ضروری است. در ایران، این برنامه با همکاری وزارت بهداشت، سازمان دامپزشکی، انستیتو پاستور، شهرداری‌ها و دهیاری‌ها اجرا می‌شود. مدیریت علمی جمعیت سگ‌های بلاصاحب و واکسیناسیون سالانه سگ‌های صاحب‌دار هم از ارکان اصلی این برنامه هستند.
ظرفیت کشور برای پاسخ به موارد گزش چقدر است؟
در حال حاضر ۷۲۹ واحد پیشگیری و مراقبت از هاری در کشور فعال هستند که خدمات را به‌صورت شبانه‌روزی ارائه می‌دهند تقریباً یک واحد به‌ازای هر ۱۲۴ هزار نفر. همه موارد گزش به‌صورت الکترونیک ثبت و پایش می‌شوند و موارد مشکوک به هاری بررسی اپیدمیولوژیک می‌شوند. با این حال، تنها ساختار کافی نیست؛ مردم باید بدانند که پس از هر گزش، بلافاصله به این واحدها مراجعه کنند.
پیام نهایی شما برای مردم در روز جهانی هاری چیست؟
هاری بیماری‌ای است که پیشگیری از آن در دست خود ماست. هر گزش را جدی بگیرید، محل زخم را فوری بشویید و هرچه سریع‌تر به واحد هاری مراجعه کنید. واکسیناسیون حیوانات خانگی‌تان را فراموش نکنید. هاری کشنده است، اما قابل پیشگیری و این تفاوت را رفتار آگاهانه رقم می‌زند.
ارسال به دوستان